Bir hastalığın ne zaman başladığını sormak, aslında yalnızca takvimde bir tarih aramak mıdır? Yoksa insanın bilinmeyene karşı duyduğu merakın, korkunun ve gerçeği anlama çabasının bir yansıması mıdır? Eris virüsü hakkında araştırma yaparken bu soruların zihnimde belirmesi tesadüf değil. Çünkü salgınlar yalnızca biyolojik olaylar değildir; aynı zamanda insanlığın bilgiye, ahlaka ve varoluşa ilişkin düşüncelerini de sınar.
Peki, Eris virüsü ilk ne zaman çıktı? Bu sorunun bilimsel bir cevabı olduğu gibi, felsefi açıdan üzerinde düşünülmesi gereken farklı boyutları da bulunuyor.
Eris, COVID-19’a neden olan SARS-CoV-2 virüsünün EG.5 olarak adlandırılan bir alt varyantıdır. İlk olarak Şubat 2023’te tespit edilen bu varyant, Temmuz 2023’te Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından izlenmesi gereken varyantlar arasına alınmıştır.
Ağustos 2023’te ise DSÖ, EG.5’i “izlenmesi gereken varyant” (Variant of Interest) olarak sınıflandırmıştır.
Eris adı, Yunan mitolojisindeki anlaşmazlık ve çekişme tanrıçasından gelir. Ancak bu isim, virüsün biyolojik özelliklerini değil, varyanta verilen gayriresmî adı ifade eder.
Eris varyantının ortaya çıkışıyla ilgili temel bilgiler şöyledir:
– İlk tespit: Şubat 2023.
– Bilimsel adı: EG.5.
– Bağlı olduğu virüs: SARS-CoV-2.
– DSÖ değerlendirmesi: Ağustos 2023’te izlenmesi gereken varyant olarak sınıflandırıldı.
– Kökeni: Omicron soyundan gelen bir alt varyanttır.
Burada önemli bir ayrıntı vardır: Bir virüs varyantının ilk kez tespit edildiği tarih, onun biyolojik olarak tam olarak ne zaman ortaya çıktığını göstermez. Bilimsel tespit tarihi ile gerçek ortaya çıkış zamanı birbirinden farklı olabilir.
Bu ayrım, bizi doğrudan felsefenin bilgi kuramı alanına götürür.
Epistemoloji, yani bilgi kuramı, bilginin kaynağını, sınırlarını ve doğruluğunu araştırır. Eris varyantının ilk ortaya çıkış tarihini değerlendirirken bu alanın önemi açıkça görülür.
Bir virüsün ilk kez hangi ülkede veya hangi tarihte tespit edildiğini söyleyebilmek için bilimsel gözlemlere, laboratuvar analizlerine ve genetik dizileme çalışmalarına ihtiyaç vardır.
Ancak burada önemli bir soru ortaya çıkar: Bir şeyin henüz keşfedilmemiş olması, onun henüz var olmadığı anlamına gelir mi?
Platon’un bilgi anlayışında görünüş ile gerçeklik arasında önemli bir ayrım bulunur. İnsanların duyularıyla algıladıkları şeyler her zaman gerçeğin tamamını yansıtmayabilir.
Eris varyantı örneğinde de benzer bir durum söz konusudur. İlk laboratuvar tespiti, varyantın gerçek başlangıcını kesin olarak açıklamaz. Bilimsel gözlem, gerçekliğe ulaşma çabasının önemli bir aracıdır ancak her zaman eksiksiz değildir.
Karl Popper’a göre bilimsel teorilerin önemli özelliklerinden biri yanlışlanabilir olmalarıdır. Bilim, değişmez doğrular ilan etmek yerine yeni kanıtlarla kendisini sürekli sınar.
Eris hakkında yapılan araştırmalar da bu anlayışla değerlendirilebilir. Yeni genetik veriler, epidemiyolojik gözlemler ve klinik çalışmalar önceki değerlendirmelerin güncellenmesine neden olabilir.
Bu noktada bilgi kuramı, bilimsel bilginin kesinlik iddiasından çok, kanıta dayalı ve eleştiriye açık olmasının önemini hatırlatır.
Ontoloji, varlık felsefesidir. Bir şeyin ne olduğunu, nasıl var olduğunu ve gerçekliğin temel özelliklerini sorgular.
Eris varyantı üzerinden düşünüldüğünde şu soru önem kazanır: Bir virüs yalnızca biyolojik bir varlık mıdır, yoksa toplumsal sonuçlarıyla birlikte değerlendirilmesi gereken daha geniş bir gerçekliğin parçası mıdır?
Biyolojik açıdan Eris, genetik özellikleri bulunan ve insan hücrelerinde çoğalabilen bir virüs varyantıdır. Ancak toplumsal açıdan değerlendirildiğinde sağlık sistemlerini, ekonomik ilişkileri, eğitim süreçlerini ve insanların günlük yaşamlarını etkileyebilen bir olgudur.
Aristoteles’in varlık anlayışı, nesneleri yalnızca tek bir özellik üzerinden değerlendirmememiz gerektiğini düşündürür.
Eris de biyolojik kimliğiyle bir virüs varyantıdır. Bununla birlikte insan yaşamındaki etkileri, yalnızca genetik yapısıyla açıklanamaz. Toplumsal koşullar, sağlık hizmetlerine erişim ve bireysel davranışlar da hastalığın toplumdaki sonuçlarını şekillendirir.
Günümüzde bilim felsefesinde gerçekliğin yalnızca doğrudan gözlemlenebilen şeylerden oluşup oluşmadığı tartışılmaktadır.
Virüsler mikroskopik düzeyde var olan biyolojik yapılardır. İnsan onları çıplak gözle göremese de laboratuvar yöntemleriyle inceleyebilir ve etkilerini gözlemleyebilir.
Bu durum, gerçekliğin insan algısından bağımsız olarak var olabileceğini savunan bilimsel realizm açısından önemli bir örnektir.
Eris varyantının ortaya çıkışı, yalnızca bilimsel değil, aynı zamanda etik soruları da gündeme getirmiştir.
Etik, insan davranışlarının doğru ve yanlış yönlerini inceler. Salgın dönemlerinde ise bireysel özgürlüklerle toplum sağlığının korunması arasında çeşitli ikilemler ortaya çıkar.
Örneğin:
– Bireysel sağlık kararları toplumsal sorumlulukla nasıl dengelenmelidir?
– Bilimsel belirsizlik dönemlerinde kamu kurumları ne ölçüde önlem almalıdır?
– Salgınla ilgili yanlış bilgilerin yayılması karşısında ifade özgürlüğü nasıl korunmalıdır?
– Sağlık hizmetlerine erişimde fırsat eşitliği nasıl sağlanmalıdır?
Kant’ın ahlak felsefesi, insanın davranışlarını yalnızca kişisel çıkarları üzerinden değerlendirmemesi gerektiğini savunur.
Bu yaklaşım salgın dönemlerinde toplumsal sorumluluğun önemini ortaya koyar. Bireyin aldığı kararlar yalnızca kendisini değil, çevresindeki insanları da etkileyebilir.
Mill’in özgürlük anlayışında bireyin özgürlüğü önemlidir ancak başkalarına zarar verilmesini önlemek de meşru bir sınır olarak değerlendirilir.
Eris gibi bulaşıcı hastalıklar söz konusu olduğunda bu yaklaşım yeniden tartışmaya açılır. Bireysel tercihler ile toplumun sağlık güvenliği arasındaki denge, çağdaş etik tartışmaların önemli konularından biridir.
Modern dünyada sosyal medya, dijital haberleşme ve yapay zekâ destekli bilgi sistemleri sağlık haberlerinin çok hızlı yayılmasını sağlıyor.
Ancak bilgiye hızlı ulaşmak, doğru bilgiye ulaşmakla aynı şey değildir.
Eris varyantı hakkında yayılan haberlerde de bilimsel bulguların abartılması, eski bilgilerin güncelmiş gibi paylaşılması veya doğrulanmamış iddiaların gerçek kabul edilmesi gibi sorunlar görülebilir.
Çağdaş felsefede bu durum, bilgi kirliliği ve epistemik sorumluluk kavramlarıyla ilişkilendirilir.
Özellikle sosyal epistemoloji, bireylerin bilgiyi yalnızca kendi deneyimleriyle değil, uzmanlara, kurumlara ve toplumsal bilgi ağlarına güvenerek de edindiğini inceler.
Burada önemli bir sorun ortaya çıkar: Bilimsel kurumlara güvenmek ile bilimsel bilgiyi sorgulamak arasında nasıl bir denge kurulmalıdır?
Bana göre bu sorunun cevabı körü körüne kabul etmekte veya her bilimsel açıklamadan şüphe etmekte değil, kanıtları değerlendirebilen eleştirel bir düşünce geliştirmektedir.
Eris varyantı ilk olarak Şubat 2023’te tespit edilmiştir. Ağustos 2023’te Dünya Sağlık Örgütü tarafından izlenmesi gereken varyant olarak sınıflandırılmıştır. Ancak bu tarihler, yalnızca bilimsel araştırmaların ortaya koyabildiği gözlem noktalarını temsil eder.
Felsefi açıdan baktığımızda Eris, üç önemli soruyu yeniden gündeme getirir:
– Epistemoloji: Gerçek bilgiye hangi yöntemlerle ulaşabiliriz?
– Ontoloji: Bilimsel olarak keşfedilmeyi bekleyen gerçeklikler nelerdir?
– Etik: Bireysel özgürlüklerimizi toplumsal sorumluluklarımızla nasıl dengeleyebiliriz?
İnsanlık tarih boyunca bilinmeyen hastalıklarla karşılaşmış, her karşılaşmada hem bilimsel hem de düşünsel sınırlarını yeniden değerlendirmiştir.
Belki de asıl mesele bir virüsün hangi tarihte ortaya çıktığını öğrenmekten daha büyüktür. Bilmediğimiz şeyler karşısında nasıl düşündüğümüz, hangi kaynaklara güvendiğimiz ve birbirimize karşı nasıl sorumluluk aldığımız da en az bilimsel tarihler kadar önemlidir.
Peki, insanlık bilinmeyen bir hastalıkla karşılaştığında önce korkularına mı, bilimsel kanıtlara mı yoksa ahlaki sorumluluklarına mı kulak vermelidir? Bu soru, Eris varyantının ötesinde, gelecekte karşılaşabileceğimiz bütün sağlık sorunları için düşünmeye değer bir felsefi mesele olarak karşımızda duruyor.